Miały płonąć chwilę, płoną od dekad. Nazywają je Bramami Piekieł
W samym sercu azjatyckiej pustyni Kara-kum kryje się miejsce, które od dekad rozpala wyobraźnię podróżników z całego świata. Płonąca gigantyczna dziura w ziemi, nazywana słusznie "Bramami Piekieł", rozświetla nocne niebo tysiącami pomarańczowych języków ognia. Ta spektakularna atrakcja turystyczna skrywa jednak nie tylko niezwykłą historię i tajemnice sprzed lat, lecz także poważny problem ekologiczny związany z ciągłą emisją metanu.
Krater Darvaza znajduje się w północnej części Turkmenistanu, w pobliżu miejscowości Derweze, około 270 kilometrów od stolicy kraju – Aszchabadu. Okolica to surowy, słabo zaludniony krajobraz złożony z bezkresnych połaci piasku i skalistego terenu.
Pod powierzchnią tej surowej ziemi drzemią ogromne złoża gazu ziemnego, których poszukiwania rozpoczęto w ubiegłym wieku. Turkmenistan dysponuje jednymi z największych zasobów tego surowca na świecie, co od dziesięcioleci przyciąga w te strony geologów oraz koncerny wydobywcze.
Tajemnice powstania krateru i mit o radzieckich geologach
Większość powszechnie znanych opowieści wskazuje, że krater powstał w 1971 roku podczas poszukiwań geologicznych prowadzonych przez radzieckich naukowców. Wówczas miało dojść do zawalenia się podziemnej pustki pod ciężarem wiertni, w wyniku czego w ziemi otworzył się wielki lej, z którego zaczął ulatniać się niebezpieczny gaz.
Choć ta historia na stałe wpisała się do kanonu materiałów podróżniczych, nowsze badania i archiwum fotograficzne wprowadzają sporo zamieszkania. Część oficjalnych źródeł w Turkmenistanie wskazuje na rok 1963, natomiast opublikowane w czerwcu 2026 roku analizy archiwalnych zdjęć satelitarnych potwierdziły jedynie, że zapadlisko istniało najpóźniej w październiku 1972 roku. Co ciekawe, mimo dramatycznego przebiegu zdarzenia, nigdy nie odnotowano oficjalnych informacji o jakichkolwiek poszkodowanych osobach.
Podobnie ma się sprawa z legendą o celowym podpaleniu złoża przez geologów w celu szybkiego wypalenia gazu. Najnowsze analizy satelitarne sugerują, że intensywne i stałe spalanie wewnątrz krateru mogło rozpocząć się znacznie później – dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku.
Jak działają Bramy Piekieł? Chemia i fizyka wiecznego ognia
Paliwem, które utrzymuje płomienie od tak wielu lat, jest przede wszystkim metan – główny składnik gazu ziemnego. Wydostaje się on bezustannie przez liczne szczeliny w dnie oraz ścianach zapadliska. W kontakcie z tlenem i źródłem zapłonu dochodzi do reakcji chemicznej, w której bezbarwny i bezwonny metan spala się, uwalniając duże ilości energii cieplnej, dwutlenku węgla oraz pary wodnej.
To właśnie stały dopływ surowca sprawia, że w kraterze nie widzimy jednej zwartej ściany ognia, lecz setki dynamicznych języków płomieni, które stale zmieniają swoją intensywność i wysokość. Widowisko to ma jednak swoją ciemną stronę – proces ten wiąże się z ciągłą emisją dwutlenku węgla do atmosfery, a w miejscach, gdzie gaz nie ulega całkowitemu spaleniu, do środowiska uwalnia się sam metan.
Od zakazanej strefy po cel naukowych wypraw i turystyczny hit
Przez dziesięciolecia nikt nie odważył się wejść do wnętrza krateru ze względu na niestabilne brzegi, ekstremalne temperatury oraz toksyczne gazy. Sytuacja zmieniła się w 2013 roku, kiedy kanadyjski badacz George Kourounis jako pierwszy zszedł na dno zapadliska.
Ekspedycja realizowana przy wsparciu "National Geographic" miała czysto naukowy cel – pobranie próbek gruntu i sprawdzenie, czy w tak ekstremalnych warunkach mogą przetrwać jakiekolwiek mikroorganizmy.
Ddziś Bramy Piekieł są jedną z wizytówek turystycznych Turkmenistanu. Największe wrażenie robią po zmroku, gdy pomarańczowa poświata kontrastuje z czernią pustyni, a emanujące z głębi ciepło czuć jeszcze przed dotarciem do krawędzi. Wyprawy w to miejsce wymagają jednak specjalistycznego przygotowania ze względu na trudne warunki i surowy klimat Kara-kum.
