Tym sposobem rozpoznasz każdego kłamcę! Lepsze niż wariograf
Od zarania dziejów ludzkość marzyła o niezawodnym sposobie na bezbłędne odróżnienie prawdy od fałszu, tworząc mity o nosie Pinokia czy magicznych zwierciadłach. W kulturze popularnej postać charyzmatycznego śledczego, który jednym spojrzeniem przenika myśli podejrzanego i demaskuje nieszczerość, na stałe zagościła w kanonie kryminałów.
Do tego motywu sięga powieść Anne Kessel „Kłamstwo na jej twarzy”, której bohaterka, śledcza Marlene Nielsen, tropi mikroekspresje na twarzy milczącej podejrzanej. Literacka fikcja, czerpiąca z prac amerykańskiego psychologa Paula Ekmana, staje się jednak pretekstem do znacznie głębszej dyskusji z praktykami kryminalistyki, bezlitośnie weryfikującymi kinowe mity o czytaniu z ludzkich twarzy jak z otwartej księgi.
Jak wyłapać kłamstwo?
Zderzenie artystycznej wizji z realiami sali przesłuchań przynosi wnioski dalekie od uproszczeń. Jak wskazuje kryminolog Cigdem Uzum, wykładająca w Wyższej Szkole Policji Brandenburgii, w naturze nie istnieje żaden uniwersalny, fizjologiczny wskaźnik kłamstwa. Choć zjawisko mikroekspresji mimicznych zostało drobiazgowo opisane przez naukę, próby wnioskowania na ich podstawie o prawdomówności okazują się skrajnie zawodne.
Liczne eksperymenty – z udziałem doświadczonych śledczych oraz algorytmów sztucznej inteligencji – dowiodły, że minimalne drgnienia mięśni twarzy nie dają podstaw do pewnych wniosków. Trudność potęgują zabiegi medycyny estetycznej zacierające mimikę, a także wprawni kłamcy potrafiący bez mrugnięcia okiem patrzeć prosto w oczy rozmówcy.
Triki kryminologa
Prawdziwa praca śledcza opiera się na metodycznej analizie lingwistycznej i behawioralnej. Kluczem do zrozumienia podejrzanego jest wcześniejsze wyznaczenie jego linii bazowej, czyli naturalnego wzorca zachowań w warunkach pozbawionych stresu. Zwykłe pytania o dojazd czy filiżankę kawy pozwalają zaobserwować codzienną ekspresję człowieka. Dopiero na tym fundamencie oficer wdraża kryteria oceny zeznań.
Kluczowe okazuje się badanie struktury opowieści: sprawdzanie zdolności do przedstawienia faktów w odwrotnym porządku chronologicznym oraz wyłapywanie spontanicznych autokorekt. Osoba konfabulująca, pozbawiona zaplecza realnych wspomnień, panicznie unika poprawek, obawiając się utraty kontroli nad ułożoną wersją.
Jak to wykorzystać w życiu?
W procesie dociekania faktów największym zagrożeniem dla śledczego nie jest zresztą spryt podejrzanego, lecz własne błędy poznawcze. Psychologiczna pułapka efektu potwierdzenia sprawia, że człowiek podświadomie faworyzuje te poszlaki, które pasują do z góry przyjętego założenia.
Eksperci podkreślają konieczność tworzenia wielu alternatywnych wersji i równie wnikliwego szukania dowodów niewinności. Szczególną czujność budzą nie tyle konwencjonalne oznaki niepokoju, ile dysonanse emocjonalne – ulotny błysk satysfakcji, dumy lub rozbawienia pojawiający się w kontekście tragicznych wydarzeń, który staje się punktem wyjścia do pogłębionej weryfikacji motywów.
